Hormuz: Kako funkcioniše iranska „pomorska cestarina“ za brodove sa naftom

Dok cijena Brent sirove nafte dostiže 110 dolara po barelu, Iran je iskoristio svoju kontrolu nad moreuzom da uvede sistem „zaštićenog tranzita“ koji brodarskim operaterima nudi siguran prolaz, ali pod striktnim finansijskim i sigurnosnim uslovima Teherana.

Verifikacija „prijateljstva“ kao preduslov za plovidbu

U trenucima kada je zapadno od moreuza blokirano preko dvije hiljade plovila, iranska Revolucionarna garda (IRGC) uspostavila je proceduru koja funkcioniše sa preciznošću državnog protokola. Svaki operater koji želi izlaz iz blokade mora prvo kontaktirati posredničku kompaniju direktno povezanu sa pomorskom komandom u Bandar Abbasu. Procedura nije samo birokratska; ona je duboko obavještajna. Dostavljaju se podaci o vlasniku, zastavi, kompletan popis posade, pa čak i automatski sistem identifikacije plovila (AIS). Tek kada komanda potvrdi da brod nema nikakve veze sa Sjedinjenim Američkim Državama, Izraelom ili drugim entitetima koje Teheran smatra neprijateljskim, započinje razgovor o cijeni „cestarine“.

Dolar po barelu i moć kineskog juana

Finansijska konstrukcija ovog sistema je jasna i neumoljiva. Osnovna stopa za plovila koja prevoze naftu iznosi jedan dolar po barelu. Za supertankere tipa VLCC, koji nose oko dva miliona barela sirove nafte, ovaj tranzit košta ravno dva miliona dolara. Ono što ovaj sistem čini modernim i prilagođenim sankcijama jeste način plaćanja. Zbog isključenosti iz dolarskog sistema, Teheran preferira kineski juan ili stabilne kriptovalute poput stablecoina. S obzirom na to da je Kina jedan od najvećih kupaca iranske nafte, prikupljanje juana za ajatolahov režim ne predstavlja prepreku, već dodatno jačanje ekonomskih veza sa Pekingom.

Kodirana dozvola pod iranskom pratnjom

Nakon što se izvrši uplata, brod ulazi u fazu strogo kontrolisanog kretanja. Državne vlasti izdaju kodiranu dozvolu i precizna uputstva o ruti koja se mora slijediti. Interesantno je da brodovi često moraju vijoriti zastavu zemlje čiji se teret prevozi, a u nekim slučajevima se zahtijeva i promjena registracije plovila. Sam prolazak kroz moreuz vrši se uz emitovanje koda na visokim frekvencijama, dok iranski tankeri ili patrolni brodovi fizički prate plovilo na ruti koja vodi između iranske obale i obližnjih ostrva, garantujući sigurnost u osjetljivim vodama.

Diplomatski izlazi i ekonomska realnost

Ovaj sistem nije samo jednostrana odluka, već se prepoznaje i kroz međudržavne dogovore. Primjer Vlade Pakistana, koja je navodno dobila dozvolu da iz Hormuza izvuče dvadeset plovila pod nacionalnom zastavom, pokazuje da sistem funkcioniše kao pragmatično rješenje u kriznim situacijama. Dok globalni potrošači osjećaju teret visokih cijena energenata, a prosječni računi za plin u Evropi vrtoglavo rastu, Iran je svoj geografski položaj pretvorio u stabilan izvor prihoda. U trenutnom scenariju, iranska „cestarina“ je postala nezaobilazan trošak poslovanja za svakoga ko želi garantovan protok energije ka svjetskim tržištima.