Ispod četiri kilometra leda leži jezero veliko kao pola BiH, odsječeno od svjetlosti petnaest miliona godina

Voda ispod leda nije rijetkost na Antarktiku.

Do sada je otkriveno oko četiri stotine takozvanih podledenih jezera, a nastaju iz razloga koji je suprotan od očekivanog.

Ledeni pokrivač je toliko debeo i težak da svojim pritiskom, uz slabu toplotu koja dolazi iz Zemljine unutrašnjosti, otapa svoj vlastiti donji sloj. Ta otopljena voda ostaje zarobljena između kamena i leda.

Vostok je najveće od svih njih, i jedino dovoljno veliko da ima vlastite struje i plimu.

Pilot koji je primijetio da je led previše ravan

Naučna stanica na tom mjestu radi od 1957, a decenijama niko nije znao da ispod nje ima jezero.

Prvi trag došao je iz vazduha.

Šezdesetih godina ruski geograf i pilot primijetio je da je led u tom kraju neobično ravan i gladak, na potezu koji je predugačak da bi to bila slučajnost. Takva ravnina obično znači da led ne leži na kamenu nego pluta na nečemu.

Potvrda je stigla tek 1993, kada je satelitskim radarom koji prodire kroz led napravljena slika onoga što je ispod. Tada se vidjelo koliko je jezero zapravo veliko.

Na tom mjestu je usput izmjerena i najniža temperatura ikada zabilježena na Zemlji, minus 89 stepeni.

Dvadeset tri godine bušenja

Rusi su počeli bušiti 1989, prije nego što je iko sa sigurnošću znao šta je dolje.

Napredovalo se sporo, po nekoliko stotina metara u sezoni, jer se radi samo tokom kratkog antarktičkog ljeta.

Sam led kroz koji su prolazili pokazao se vrijednim koliko i jezero. U njemu su zarobljeni mjehurići vazduha stari više od četiri stotine hiljada godina, iz četiri ledena doba, pa je taj ledeni stub postao jedan od najcitiranijih zapisa o klimatskoj prošlosti planete.

Bušenje je trajalo dvadeset tri godine.

Voda koja je iz rupe izletjela kao gejzir

Petog februara 2012. bušilica je probila posljednje metre leda, na dubini od 3.769 metara.

Ono što je uslijedilo desilo se samo od sebe.

Voda u jezeru bila je pod ogromnim pritiskom leda iznad sebe, pa je kroz bušotinu izletjela naviše, kao gejzir, i smrzla se prije nego što je iko stigao spustiti bilo kakav instrument.

To je zapravo bilo dobro. Taj zamrznuti čep spriječio je da hemikalije koje su korištene pri bušenju uđu u jezero. Uzorkovan je naredne sezone.

Tri i po hiljade vrsta u potpunom mraku

Analiza tog leda dala je ono zbog čega se cijeli posao radio.

U uzorcima su nađeni tragovi nasljednog materijala više od tri hiljade vrsta organizama, uglavnom bakterija, ali i gljiva.

Te vrste su se razvijale u uslovima kakvih gotovo nigdje nema: bez ijednog zraka svjetlosti, bez dotoka hrane odozgo, pod ogromnim pritiskom i na temperaturi oko nule.

Vrijedi biti oprezan oko ovog nalaza. Dio naučnika smatra da je uzorak mogao biti zagađen tokom bušenja, pa Vostok nije dao konačan odgovor.

Odgovor je stigao s drugog mjesta. U januaru 2013. američka ekipa je do manjeg jezera Whillans došla čistijom metodom, bušeći vrelom vodom uz filtriranje, i tamo je nedvosmisleno potvrđen živi ekosistem od oko četiri hiljade jednoćelijskih vrsta, koje se hrane hemijskom energijom iz kamena.

Zašto to zanima one koji gledaju u nebo

Postoji razlog zbog kojeg su ta jezera zanimljiva i ljudima koji se bave svemirom.

Jupiterov mjesec Europa i Saturnov Enkelad imaju ledenu koru, a ispod nje se pretpostavlja postojanje okeana.

Ako na Antarktiku život postoji ispod četiri kilometra leda, bez svjetlosti i bez veze s površinom, onda je isto moguće i tamo.

Zbog toga se Vostok naziva probom za ono što bi svemirske letjelice jednog dana mogle tražiti. Prije nego se instrument spusti na drugi svijet, korisno je znati šta se traži i kako izgleda život koji je preživio milione godina u mraku.