Vrelo Bune kod Blagaja jedno je od 100 najvažnijih geoloških mjesta na svijetu

Drugi izbor od 100 lokaliteta iz 53 zemlje objavljen je 27. augusta 2024. na Međunarodnom geološkom kongresu u Busanu u Južnoj Koreji. Vrelo Bune jedno je od tri velika krška vrela na listi, uz Wakullu i Fontaine de Vaucluse, navodi bilten Krške komisije Međunarodnog udruženja hidrogeologa.

Opis lokaliteta za IUGS napisali su hidrogeolozi Zoran Stevanović s Univerziteta u Beogradu i Petar Milanović, obojica iz Krške komisije, te Ferid Skopljak iz Federalnog zavoda za geologiju u Sarajevu.

Voda izbija na samo 36 metara nadmorske visine

Vrelo je na lijevoj strani doline Neretve, nizvodno od Mostara, na 36 metara nadmorske visine. Voda izlazi iz pećine u podnožju visoke litice, na mjestu gdje se krečnjaci iz doba krede tektonski dodiruju s eocenskim flišom. Geolozi ga opisuju kao uzlazno sifonsko vrelo, s dubokim sifonima i vrlo velikim najvećim protokom.

Manji otvori pećina duž iste pukotine u litici, prema istom opisu, nastali su u ranijim fazama razvoja krša.

Prvi ronioci ušli su 1973.

Potopljene kanale prvi su 1973. istražili ronioci G. Franczia-Kiss i C. Touloumdjian. Ekspedicije su se vraćale 1984, 1999. i 2003. godine. Ukupna dužina dubokih sifona koje su ronioci prošli je 520 metara, a najdublja istražena tačka je 72 metra ispod izlaza vode.

Uslovi pod vodom nisu laki. Kad je protok velik, vidljivost je dva do četiri metra, a voda ima 10 do 11 stepeni.

Od tri do 120 kubika u sekundi

Najmanji protok vrela je tri kubna metra u sekundi, prosječan 23,7, a najveći 120 kubika. U januaru 1971. na rijeci Buni zabilježeno je čak 380 kubika u sekundi, navodi se u opisu za IUGS.

Voda se skuplja s područja od oko 1.100 kvadratnih kilometara, koje obuhvata Nevesinjsko polje, sliv rijeke Zalomke i dijelove Veleža iznad 900 metara. Testovi s obilježenom vodom pokazali su da se ona pod zemljom kreće prividnom brzinom od 0,03 do 0,04 metra u sekundi, što je po računici N1 između dva i po i tri i po kilometra na dan.

Granicu prema slivu susjednog vrela Bunice teško je povući, pa se ta dva izvora često smatraju dijelom istog krškog sistema. Protok Bunice kreće se od 0,72 do 207 kubika u sekundi.

Tekija iz osmanskog perioda

Vrelo je zaštićeno kao spomenik prirode, a pored njega je tekija iz osmanskog perioda, navodi IUGS. U dokumentu kojim je Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika 2007. predložila prirodnu i graditeljsku cjelinu Blagaja za UNESCO-ovu preliminarnu listu svjetske baštine stoji da je kompleks Blagajske tekije vjerovatno podignut ubrzo nakon uspostave osmanske vlasti u Hercegovini, najkasnije oko 1520. godine. Musafirhana, kuća za goste, sagrađena je prije 1664, a obnovljena 1851. godine.

Prema istom dokumentu, izvor Bune s liticama predstavlja geomorfološki, a izvor Bune hidrološki spomenik prirode. U rijeci žive rijetke i endemske ribe, među njima mekousna pastrmka i glavatica.