Brisel odlučuje: BiH između belgijskog modela evropske integracije i paradigme trajne upravljane stabilnosti na periferiji EU

Institut sa sjedištem u Ljubljani analizirao je dešavanja u Bosni i Hercegovini i oko nje u svjetlu najnovijeg Report to Congress on United States Policy to Promote Regional Stability and Prosperity in the Western Balkans, autorskog teksta bivših visokih predstavnika Carla Bildta i Wolfganga Petritscha objavljenog u Frankfurter Allgemeine Zeitung, kandidature italijanskog diplomate Antonija Zanardija Landija za novog visokog predstavnika, posjete predsjednika Evropskog vijeća Antónia Coste, te uoči samita Evropska unija – Zapadni Balkan koji će se 5. juna 2026. održati u Tivtu (Crna Gora).

U tom kontekstu, analiza se fokusira na transformaciju političko-sigurnosnog okvira Bosne i Hercegovine u uslovima intenzivirane geopolitičke konkurencije i redefinicije transatlantske politike.

Strateški zaokret SAD prema upravljanoj stabilnosti i implikacije za BiH

Najnoviji izvještaj State Departmenta potvrđuje strateški zaokret Sjedinjenih Američkih Država od politike „izgradnja nacije“ (nation-buildinga) ka konceptu upravljane stabilnosti i ekonomskog pragmatizma. Ova promjena označava odustajanje od ambicioznih projekata duboke institucionalne transformacije u korist očuvanja minimalnog nivoa političke i sigurnosne stabilnosti.

Za Bosnu i Hercegovinu to znači smanjenje direktnog američkog političkog angažmana, fokusiranje na očuvanje sigurnosnog minimuma te postepeno prebacivanje veće odgovornosti na domaće političke aktere. Takav pristup proizvodi paradoks: on osigurava formalnu stabilnost, ali istovremeno ne stvara pretpostavke za stvarnu institucionalnu konsolidaciju države. Kao posljedica toga, Bosna i Hercegovina ostaje zarobljena u stanju produžene političke tranzicije.

Izvještaj istovremeno potvrđuje kontinuiranu američku podršku Daytonskom mirovnom sporazumu, suverenitetu i teritorijalnom integritetu Bosne i Hercegovine, uz ocjenu da je tokom 2025. godine spriječena ozbiljna sigurnosna i politička kriza. Takav pristup primarno reflektira logiku upravljanja krizama, a ne njihovo dugoročno rješavanje.

Prema ocjeni IFIMES-a, Bosna i Hercegovina ostaje sigurnosno zaštićena, ali politički blokirana. Fokus međunarodnih aktera i dalje je na očuvanju stabilnosti i sprječavanju eskalacije sukoba, dok pitanja institucionalnih reformi, funkcionalnosti države i demokratske konsolidacije ostaju u drugom planu. Na taj način održava se model „stabilnosti bez razvoja“, koji Bosnu i Hercegovinu zadržava u režimu permanentne političke nedovršenosti i ograničava njenu sposobnost da ostvari puni institucionalni i evropski potencijal.

Transformacija OHR-a i političke kontroverze oko imenovanja novog visokog predstavnika u BiH

Izbor italijanskog diplomate Antonija Zanardija Landija za novog visokog predstavnika označio bi nastavak postepene transformacije Ureda visokog predstavnika (OHR) – od klasično intervencionističkog ka sve izraženijem facilitacijskom modelu djelovanja. Takav zaokret implicira postupno ograničavanje primjene bonskih ovlasti, jačanje EU-kompatibilnog pristupa te usmjeravanje djelovanja na očuvanje minimalnog nivoa političke stabilnosti u Bosni i Hercegovini.

U tom kontekstu IFIMES ocjenjuje da se OHR sve više profilira kao instrument upravljanja političkom stagnacijom, a ne kao pokretač suštinskih strukturnih reformi i dubinske državne transformacije.

Član Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine (1992–1996), akademik Mirko Pejanović, smatra da OHR predstavlja ključni garant stabilnosti, mira i evropske perspektive Bosne i Hercegovine. Prema njegovoj ocjeni, njegovo eventualno zatvaranje prije ispunjavanja osnovnih uslova za članstvo u Evropskoj uniji predstavljalo bi ozbiljan rizik za dalji politički i institucionalni razvoj države.

Pejanović zagovara pristup u kojem bi OHR i Evropska unija djelovali koordinirano, kroz zajedničko vođenje reformskog procesa koji bi Bosnu i Hercegovinu u narednoj deceniji mogao postepeno približiti punopravnom članstvu u EU.

Novi visoki predstavnik Antonio Zanardi Landi dolazi iz Suverenog malteškog reda, institucije koja baštini historijsko naslijeđe vezano za križarske pohode, što dodatno usložnjava političku i simboličku osjetljivost pozicije, imajući u vidu etničku i vjersku strukturu stanovništva Bosne i Hercegovine. O ovoj tematici detaljno je pisao Tomaž Mastnak4, čiji se zaključci mogu sažeti u ocjeni da se, u svjetlu historijskih odnosa između kršćanstva i islama, određeni ideološki i simbolički obrasci prisutni tokom rata u Bosni i Hercegovini mogu interpretirati kao dio dugotrajnog evropskog antimuslimanskog diskursa koji u pojedinim segmentima podsjeća na naslijeđe križarskih pohoda, uz jasnu napomenu da se rat u Bosni i Hercegovini ne može svesti isključivo na religijski ili križarski sukob.

Suvereni malteški red imao je najizraženije historijske kontakte upravo s Rusijom, pri čemu su Romanovi ostvarili najbliži institucionalno-politički odnos s Redom u evropskom kontekstu.

U periodu 1798–1801. razvija se posebno intenzivan odnos između Rusije i Malteškog reda, tokom kojeg su ruski plemići čak uključivani u strukture Reda, što je predstavljalo rijedak primjer preklapanja aristokratskih i viteških institucija tog vremena.

Suvereni malteški red je održavao kontakte i s dinastijom Karađorđević, pri čemu su ti odnosi bili prvenstveno institucionalno-humanitarnog i diplomatskog karaktera, bez oblika pokroviteljstva ili strateškog savezništva kakvo se historijski vezuje za Romanove. I Romanovi i Karađorđevići pripadaju krugu evropskih pravoslavnih kraljevskih dinastija koje su, usprkos katoličkom karakteru Reda, održavale kontinuirane odnose sa Suverenim malteškim redom.

Jedna od ključnih zamjerki Zapadu odnosi se na praksu da su na poziciju visokog predstavnika (OHR) u Bosni i Hercegovini u značajnoj mjeri imenovani predstavnici iz zemalja koje su u Drugom svjetskom ratu bile na strani poraženih sila. S obzirom na to da je Bosna i Hercegovina, kao dio bivše Jugoslavije, bila na strani pobjedničke koalicije, naglašava se potreba za većim uvažavanjem „meke moći“ (soft power) u procesu izbora i djelovanja budućih međunarodnih predstavnika.

Rekalibracija zapadne politike sankcija prema Zapadnom Balkanu i njene implikacije za BiH

U novom geopolitičkom kontekstu, sankcije ponovo postaju centralni instrument zapadne politike prema Zapadnom Balkanu.

IFIMES ukazuje na tri paralelna procesa: mogućnost ponovnog uvođenja američkih sankcija Miloradu Dodiku (SNSD) i njegovim saradnicima u slučaju daljnje eskalacije političkih tenzija, narušavanja mira i osporavanja državnih institucija Bosne i Hercegovine; zatim potencijalno reaktiviranje ili proširenje ranije ukinutih sankcija u okviru rekalibracije američke politike u regionu; te mogućnost da Evropska unija, nakon političkih promjena u državama članicama i jačanja restriktivnog pristupa, uvede ili koordinira nove mjere protiv aktera koji destabiliziraju Bosnu i Hercegovinu, uključujući i proširenje postojećih sankcija koje su pojedine članice Evropske unije već uvele prema Dodiku i njegovom užem krugu, uz pojačanu kontrolu finansijskih tokova.

Ambasada Sjedinjenih Američkih Država u Sarajevu već je reagirala5, navodeći da se razmatra mogućnost ponovnog uvođenja sankcija Miloradu Dodiku i drugim zvaničnicima Republike Srpske, ukoliko se ocijeni da njihovo djelovanje ponovo narušava stabilnost i mirovni proces.

U tom kontekstu, IFIMES ističe da bi nedavne političke promjene u Mađarskoj, uključujući pad režima Viktora Orbána i Fidesza te uklanjanje dosadašnjih blokirajućih mehanizama unutar Evropske unije, mogle otvoriti prostor za redefiniranje evropske politike sankcija prema Zapadnom Balkanu. Time bi se istovremeno omogućilo snažnije usklađivanje sa američkim pristupom, pri čemu bi važnu ulogu mogao imati i novi mađarski premijer Péter Magyar iz stranke Tisza.

U tom okviru naglašava se potreba da Evropska unija uvede ciljane sankcije Miloradu Dodiku i njegovom užem krugu, uz pojačano praćenje finansijskih tokova radi efikasnijeg i preciznijeg provođenja restriktivnih mjera. Istovremeno se sugerira da EU Dodika treba tretirati prije svega kroz prizmu pravosnažnih sudskih procesa i navoda o umiješanosti u šire mreže koruptivnog i kriminalnog djelovanja. Prema ocjeni IFIMES-a, takav pristup bi mogao proizvesti izraženiji praktični efekt u odnosu na dosadašnje mjere koje je primjenjivala američka administracija.

Rasprava o budućnosti OHR-a i tranziciji Bosne i Hercegovine od međunarodnog tutorstva ka institucionalnoj samoodgovornosti

Autorski tekst bivših visokih predstavnika u Bosni i Hercegovini, Carla Bildta i Wolfganga Petritscha, objavljen u njemačkom dnevniku Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) pod naslovom „Bosni i Hercegovini više nije potrebna međunarodna uprava“ (Bosnien-Hercegovina braucht die internationale Verwaltung nicht mehr), predstavlja važan signal u međunarodnoj debati o budućnosti Bosne i Hercegovine, posebno nakon ostavke visokog predstavnika Christiana Schmidta i preispitivanja uloge međunarodnog upravljanja u postdaytonskom poretku.

Polazeći od ocjene da je Bosna i Hercegovina, tri decenije nakon Daytonskog mirovnog sporazuma, i dalje zarobljena u političkom međuprostoru između formalnog suvereniteta i trajnog međunarodnog nadzora, autori ukazuju da je OHR od privremenog mehanizma postupno prerastao u dugotrajnu instituciju čiji su legitimitet i operativna efikasnost sve više predmet preispitivanja.

IFIMES u tom kontekstu ocjenjuje da tekst otvara važno i legitimno pitanje tranzicije Bosne i Hercegovine iz modela međunarodnog tutorstva ka modelu pune političke odgovornosti domaćih institucija. Istovremeno, naglašava se da bi svako eventualno zatvaranje OHR-a moralo biti pažljivo i fazno usklađeno sa jačanjem vladavine prava, funkcionalnosti državnih institucija i ubrzanjem evropskih integracijskih procesa, jer bi u suprotnom moglo dovesti do dodatne destabilizacije postojećeg institucionalnog okvira.

Posebnu težinu ovom stavu daje činjenica da dolazi od dvojice bivših visokih predstavnika, što ukazuje na promjenu percepcije unutar dijela međunarodne zajednice i rastuće uvjerenje da postojećem modelu međunarodne uprave treba novi konceptualni okvir, pri čemu se ovaj autorski doprinos može posmatrati i kroz prizmu lobističkog djelovanja. Sigurnosne i geopolitičke okolnosti na Zapadnom Balkanu zahtijevaju oprez i izbjegavanje prenagljenih poteza, kako proces redefiniranja međunarodnog angažmana ne bi proizveo institucionalni vakuum koji bi mogao biti iskorišten od strane destabilizirajućih političkih aktera.

IFIMES smatra da rasprava o budućnosti OHR-a ne može biti svedena na pitanje njegove formalne egzistencije, već na izgradnju održivog institucionalnog modela koji bi Bosni i Hercegovini omogućio stabilnost, funkcionalnost i kredibilan put ka punoj integraciji u evropske i euroatlantske strukture, pri čemu se otvara i pitanje dosljednosti i efektivnosti dosadašnjeg pristupa međunarodne zajednice.

Istovremeno se ukazuje da Petritscheve ocjene o OHR-u, državnoj imovini i političkim akterima reflektiraju dugotrajnu dilemu međunarodnog prisustva: s jedne strane, OHR je izgubio značajan dio transformativnog kapaciteta, dok s druge strane Bosna i Hercegovina i dalje nema jasno definiranu izlaznu strategiju međunarodne uprave, uz istovremenu konsolidaciju etno-političkih elita, što dodatno otvara pitanje odgovornosti i konzistentnosti međunarodnih aktera u procesu izgradnje funkcionalne države.

Međunarodni institut IFIMES ocjenjuje da OHR danas više funkcionira kao simbol kontinuiteta međunarodnog prisustva nego kao instrument njegove suštinske transformacije. U tom kontekstu, predmetni autorski tekst dvojice bivših visokih predstavnika može se posmatrati kao doprinos širem međunarodnom diskursu o redefiniranju uloge međunarodnih institucija u Bosni i Hercegovini, a ne kao jednostrana platforma ili pokušaj ukidanja postojećeg ustavnog i institucionalnog aranžmana. Istovremeno ostaje otvoreno pitanje efikasnosti i strateške dosljednosti međunarodne zajednice u upravljanju postdaytonskim poretkom.

Fazno proširenje EU i geopolitička konkurencija na Zapadnom Balkanu: izazovi i pozicija Bosne i Hercegovine

Evropska unija ulazi u fazu „faznog proširenja“, obilježenu kombinacijom sigurnosnog i energetskog uslovljavanja, jačanjem geopolitičke otpornosti zemalja kandidata te usporenim i selektivnim procesom integracije. U takvom okviru, Bosna i Hercegovina se suočava s realnim rizikom da ostane u statusu permanentnog kandidata bez suštinskog institucionalnog napretka, ukoliko izostane unutrašnji politički konsenzus.

Samit EU – Zapadni Balkan, koji će se održati 5. juna u Tivtu, predstavlja jedan od ključnih političkih događaja za budućnost evropskog kontinenta u posljednjoj deceniji, naročito u kontekstu redefiniranja politike proširenja Evropske unije. Ovaj skup dolazi u trenutku izraženog dualizma unutar EU procesa: s jedne strane prisutan je institucionalni zamor i unutrašnje političke podjele, dok se s druge strane sve snažnije nameću geopolitički imperativi stabilizacije Istočne Evrope i Zapadnog Balkana.

U tom kontekstu, inicijativa6 Rama–Vučić, koja ima podršku dijela evropskih političkih aktera, uključujući zagovornike ubrzanog proširenja, može se posmatrati kao jedan od pravaca prilagođavanja evropskog integracionog procesa novim geopolitičkim okolnostima. U evropskim krugovima sve više se razmatra i model „fazne integracije“, prema kojem bi države Zapadnog Balkana mogle ući u EU bez punog prava veta u početnoj ili tranzicijskoj fazi članstva.

Ovaj koncept, koji se opisuje i kao oblik ograničenog suvereniteta u odlučivanju, predstavlja pokušaj prevazilaženja dugotrajnih blokada u politici proširenja koje proizlaze iz principa konsenzusa u odlučivanju Evropske unije.

Ukoliko Evropska unija ne uspije uspostaviti ravnotežu između institucionalne efikasnosti i geopolitičke odgovornosti, postoji realna opasnost da Zapadni Balkan ostane trajno pozicioniran kao „strateški prostor odgođene integracije“, bez jasne vremenske perspektive članstva.

U takvom kontekstu region se profilira kao prostor intenzivne konkurencije velikih sila, pri čemu Sjedinjene Američke Države akcenat stavljaju na očuvanje stabilnosti i sigurnosnog minimuma, Evropska unija na selektivnu integraciju i kontrolirano proširenje, dok Rusija i Kina djeluju kroz alternativne političke i ekonomske kanale uticaja, oslanjajući se na mrežu svojih regionalnih partnera i aktera.

Bosna i Hercegovina u toj strukturi ostaje najranjivija tačka, uslijed izražene institucionalne fragmentacije, političke polarizacije i visokog stepena zavisnosti od vanjskih aktera.

Najnoviji američki pristup dodatno afirmira tržišnu logiku i investicione prioritete, kroz infrastrukturne i energetske projekte poput Južne plinske interkonekcije te jačanje ekonomskog prisustva Sjedinjenih Američkih Država. Za Bosnu i Hercegovinu to istovremeno znači povećanje reformskih zahtjeva, ali i rizik ekonomskog zaostajanja ukoliko politička blokada i institucionalna nestabilnost potraju.

Kontrolirana neizvjesnost u BiH: između upravljane stabilnosti, sankcija i nedovršenog međunarodnog aranžmana

Kombinacija američke politike „upravljane stabilnosti“, redefiniranog OHR-a pod Antonijem Zanardijem Landijem, selektivnog modela proširenja Evropske unije nakon samita u Tivtu, te potencijalne eskalacije mehanizama sankcija prema ključnim političkim akterima, uključujući Milorada Dodika, uz mogućnost koordinacije novih restriktivnih mjera unutar Evropske unije, oblikuje okvir kontrolirane neizvjesnosti u Bosni i Hercegovini, istovremeno ukazujući na svu složenost odnosa u i oko zemlje.

U takvim okolnostima IFIMES ocjenjuje da Bosna i Hercegovina ostaje sigurnosno stabilizirana, ali institucionalno nedovršena i strateški zavisna od vanjskih centara moći. Brisel faktički određuje smjer njene budućnosti unutar Evropske unije – da li će BiH biti integrirana kao model sličan Belgiji, uz puni institucionalni kapacitet i učešće, ili će ostati na periferiji evropskog prostora, u statusu koji pojedini analitički okviri dovode u paralelu s Ukrajinom u kontekstu procesa evropske integracije.

Ključno pitanje ostaje da li će se Bosna i Hercegovina kretati ka samoodrživoj i funkcionalnoj državi ili će dugoročno ostati u zoni međunarodno upravljane stabilnosti, uz povremenu primjenu mehanizama sankcija kao instrumenta regulacije političkog ponašanja. U tom smislu, OHR se ne pojavljuje ni kao konačno rješenje ni kao izvor problema, već kao simptom nedovršenog međunarodno-domaćeg političkog aranžmana bez jasno definirane završne faze.

╰┈➤ Program N1 televizije možete pratiti UŽIVO na ovom linku kao i putem aplikacija za Android /iPhone/iPad