Od hapšenja do veličanja: EPC upozorava da je EU izgubila utjecaj na Srbiju

U analizi objavljenoj dva dana nakon Mladićeve sahrane u Beogradu, López Domènech ukazuje na kontrast između današnje glorifikacije bivšeg komandanta Vojske Republike Srpske i događaja od prije 15 godina, kada su njegovo hapšenje i izručenje Međunarodnom krivičnom tribunalu za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) otvorili put Srbiji ka statusu kandidata za članstvo u EU.

Mladić je 27. augusta preminuo u pritvorskoj jedinici Ujedinjenih nacija u Hagu, gdje je služio doživotnu kaznu zatvora za genocid, zločine protiv čovječnosti i ratne zločine. Sahranjen je 7. septembra u Beogradu, uz prisustvo hiljada ljudi.

EPC podsjeća da su nakon njegove smrti održavana okupljanja u bh. entitetu Republika Srpska i Srbiji, uključujući minutu šutnje tokom derbija Crvene zvezde i Partizana. Na dan Mladićeve smrti politički predstavnici iz Republike Srpske prisustvovali su komemoraciji u Banjoj Luci, dok su sedmicu kasnije zvaničnici iz Srbije i RS-a bili na komemoraciji u Beogradu.

Od hapšenja do statusa kandidata

Evropska unija odigrala je važnu ulogu u privođenju Mladića pravdi time što je napredak Srbije prema članstvu uslovila saradnjom s Haškim tribunalom.

Mladić je uhapšen 2011. godine, nakon gotovo 16 godina skrivanja, a Srbija je godinu kasnije dobila status kandidata za članstvo.

Međutim, López Domènech smatra da njegovo izručenje nije bilo praćeno odgovarajućom domaćom odgovornošću i društvenim suočavanjem s prošlošću.

Time je, prema njenoj ocjeni, uspostavljen obrazac u kojem se "taktičko ispunjavanje uslova" pogrešno predstavlja kao stvarna reforma.

Navodi da je slabljenje interesa EU za proširenje također smanjilo političku pažnju posvećenu demokratizaciji regiona, dok je dolazak Srpske napredne stranke Aleksandra Vučića na vlast 2012. godine, prema njenoj ocjeni, označio početak demokratskog nazadovanja i dodatno suzio prostor za razgovor o prošlosti.

Glorifikacija Mladića, međutim, nije nova pojava. Hiljade ljudi protestovale su u Beogradu protiv njegovog hapšenja još 2011. godine, tretirajući ga kao nacionalnog heroja.

López Domènech navodi da su vlasti u Beogradu i Banjoj Luci ponavljale takve narative, negirajući zločine iz devedesetih i predstavljajući ih kao dio zavjere međunarodne zajednice protiv srpskog naroda.

Kao primjer navodi Milorada Dodika, tada člana Predsjedništva BiH, koji je nakon potvrđivanja Mladićeve presude 2021. godine odluku suda opisao kao "pokušaj stvaranja mita o genocidu koji se nikada nije dogodio".

Prema analizi, takva retorika dodatno je intenzivirana nakon usvajanja rezolucije Generalne skupštine UN-a o genocidu u Srebrenici 2024. godine i kampanje "Srbi nisu genocidan narod".

Obrazovanje i mediji

Poseban problem, prema EPC-u, predstavljaju obrazovni sistem i mediji.

López Domènech navodi da pojedini udžbenici i dalje zanemaruju neke od zločina počinjenih tokom devedesetih, dok su izvještaji Evropske komisije za Srbiju i Bosnu i Hercegovinu iz 2025. ukazali na politizaciju nastavnih programa i pristrasne narative o ratovima.

Zbog toga smatra da reakcije nakon Mladićeve smrti nisu nastale spontano, nego su rezultat dugotrajnog historijskog revizionizma i kulture glorifikacije koju su, prema njenoj ocjeni, godinama gradile vlasti u Srbiji i Republici Srpskoj.

Istovremeno upozorava da protivljenje takvom dominantnom narativu nosi rizik da pojedinci budu proglašeni izdajnicima.

Ipak, prodemokratske mobilizacije koje u Srbiji traju od 2024. godine vidi kao mogući znak da se ponovo otvara prostor za kritičko suočavanje s prošlošću.

Kritike i na račun Evropske unije

Analiza nije kritična samo prema Srbiji. López Domènech smatra da glorifikacija Mladića pokazuje i koliko je oslabio utjecaj EU na Beograd.

Prema njenoj ocjeni, Brisel nije uspio povući djelotvorne crvene linije kada su srbijanske vlasti negirale ratne zločine u BiH ili kada je jedna ministrica izjavila da bi tokom devedesetih "etnički očistila Kosovo".

Istovremeno, EU sve više tretira Srbiju kao strateškog partnera zbog pristupa sirovinama, dok Beograd balansira odnose s Rusijom i EU i koristi svoj geopolitički položaj kako bi dobio ustupke od Brisela, navodi se u analizi.

Predsjednica Evropske komisije Ursula von der Leyen i predsjednik Evropskog vijeća António Costa izrazili su žaljenje zbog "elemenata zvanične podrške i prisustva visokih srbijanskih zvaničnika" na Mladićevoj sahrani, upozorivši da su oni u suprotnosti s vrijednostima na kojima se temelji evropski put Srbije.

Evropska komesarka za proširenje Marta Kos nekoliko dana ranije otkazala je planiranu posjetu Beogradu.

Za López Domènech takve izjave jesu dobrodošle, ali smatra da nakon njih moraju uslijediti konkretni potezi.

Evropski novac usloviti odnosom prema prošlosti

Upravo tu EPC analiza donosi najkonkretnije prijedloge.

López Domènech smatra da tranzicijska pravda mora dobiti znatno važnije mjesto u procesu pristupanja Srbije EU, umjesto da ostane tek predmet povremenih referenci u okviru Poglavlja 23.

Stvaranje okruženja pogodnog za pomirenje i suočavanje s prošlošću, uključujući procesuiranje negiranja genocida, prema njenom prijedlogu trebalo bi uvrstiti među privremena mjerila Klastera 1 u pregovorima sa Srbijom, slično zahtjevima koji već postoje među 14 ključnih prioriteta za Bosnu i Hercegovinu.

Ispunjavanje tih uslova trebalo bi povezati i s isplatom sredstava iz Plana rasta EU, kao i eventualnih budućih finansijskih instrumenata u narednom Višegodišnjem finansijskom okviru Unije.

Autorica također poziva Evropsku komisiju da ponovo razmotri Poglavlje 26 o obrazovanju i kulturi, koje je Srbija otvorila i privremeno zatvorila istog dana 2017. godine jer je ocijenjeno da u toj oblasti postoji malo pravne stečevine EU s kojom se treba uskladiti.

Takva tehnička procjena, smatra López Domènech, zanemarila je političku težinu sadržaja koji se predaje u učionicama. Nastavni programi, navodi, ključni su za obrazovanje u demokratskim vrijednostima i trebali bi postati dio temeljnih pitanja pristupnog procesa.

Podsjećajući da su suočavanje s prošlošću, pravda za ratne zločine i pomirenje bili među stubovima evropske perspektive koju je Zapadni Balkan dobio još 2003. godine, López Domènech zaključuje:

"Veličanje ratnih zločinaca, negiranje genocida i historijski revizionizam trebali bi biti nespojivi s evropskim aspiracijama".

╰┈➤ Program N1 televizije možete pratiti UŽIVO na ovom linku kao i putem aplikacija za Android /iPhone/iPad